André Leijssen zag op 27 november 1949 het levenslicht aan de Molenstraat. Zijn vroege jaren bracht hij door in het huis dat zijn vader later met hulp van zijn broers uitbreidde aan de Oudenmolen. Tot zijn 22ste bleef hij hier wonen, waarna hij voor zijn studie sociologie naar Tilburg en later Nijmegen vertrok. De periode tussen 1949 en 1971 vormde de basis voor zijn jeugd en een leven vol dierbare herinneringen aan de hechte relatie met zijn geboorteplaats.
Mijn opa, Martinus Leijssen, kwam vanuit Waalre in 1900 in Heeze wonen. Hij was toen 13 jaar oud. In het begin van de vorige eeuw was het voor eenvoudig volk gebruikelijk dat men na de lagere school ging werken: meisjes veelal als dienstbode en jongens als beginnend boerenknecht. Beiden verlieten dan het ouderlijk huis om ergens in de kost te gaan en het vak van dienstbode of landarbeider te leren in de praktijk. Mijn opa kwam in de kost bij de fam. Looijmans in Heeze.
Het oude station in Heeze kwam in 1913 gereed evenals het huisje voor de seinhuiswachter. Vanaf 1914 heeft mijn opa daar gewoond totdat hij met oma verhuisde naar het St. Nicasiusgesticht te Heeze. In welk jaar die verhuizing plaatsvond is mij niet bekend. Hun vijftigjarig huwelijksfeest (1964) hebben zij daar gevierd kan ik me nog herinneren. Op 5 juni 1914 trouwde hij te Waalre met mijn oma, Cornelia Rijkers. In 1915 werd hun eerste kind (Johannes Leijssen) geboren, mijn ome Sjang. Uiteindelijk zou het gezin Leijssen-Rijkers uit acht kinderen bestaan. Mijn vader, Harrie Leijssen (1916), was de tweede zoon. Daarna volgden nog tante Cor (1920). tante Marie (1922), ome Andries (1926), ome Tinus (1927), ome Piet (1928) en tante Fien (1932). Drie kinderen zijn op jonge leeftijd gestorven (meestal in het jaar van geboorte: in 1918, 1920 en 1925)
Op de zondagen, nadat we ’s-morgens naar de vroegmis waren geweest, wandelden we na het ontbijt veelal naar het huis van opa en oma Leijssen. De ‘groten’ moesten op de ‘kleintjes’ passen. Van ons huis in de Molenstraat, daarna de Jan Deckerstraat voorbij het gemeentehuis en de St. Martinuskerk, dan voorbij de sigarenwinkel van Van Asten de Stationsstraat in, en voorbij de spoorwegovergang links naar Leenderweg 1: het spoorhuisje waar opa en oma Leijssen woonden. Voor ons kleintjes was dat een fikse wandeling.
In het Personeelsregister van de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen (de voorganger van de N.V. Nederlandse Spoorwegen (NS)) tref ik een volledige kaart aan van mijn opa: Op 8 december 1913 is hij in dienst getreden met standplaats station Heeze-Leende; op 1 februari 1914 kwam hij in vaste dienst in de functie
van ‘beheerder rang’. Op 17 oktober 1916 kreeg hij de functie van ‘Wisselwachter’ en op 1 november 1925 die van ‘Blokwachter’. Op 1 april 1949 werd hij ‘ontslagen wegens leeftijd’. Hij werd in die maand 62 jaar, en ging toen blijkbaar met pensioen. Zijn vaardigheden waren voldoende: “Kennis in het lezen, schrijven en rekenen” is met ‘ja’ beantwoord. De spoorlijn Eindhoven-Weert was een belangrijke spoorlijn voor het vervoer van de kolen die in Zuid-Limburg uit de mijnen werden gehaald en naar het westen van ons land werden gebracht. Mijn vader heeft weleens verteld dat hij als jongen, nadat een ‘kolentrein’ was gepasseerd, de ‘verloren kolen’ op het rangeerterrein bij elkaar raapte voor eigen gebruik. In mijn herinnering had opa een heel diepe tuin. De voordeur van het wachtershuisje bevond zich aan de spoorzijde.
De linkerzijgevel had een kleine aanbouw voordat men in het eigenlijke woonhuis kwam en waar ook het toilet was (kakdoos). Ook links was een ‘erf’ waarop een schuur stond (zie foto). Het erf werd afgescheiden met een heg die haaks op de spoorlijn lag. Daarachter had opa zijn grote moestuin en nog verder daarachter kon hij gebruik maken van de grond die langs het spoor lag; in mijn herinnering bloeiden daar altijd margrieten. Hij had daar aan de rechterkant een baan gemaakt voor zijn boogschuttershobby; met aan het einde een stapel strobalen waarop een schietschijf was bevestigd. Hij was een fervent handboogschutter en was ook lid van de ‘Handboogsportvereniging Oranje Doelen’.
Een citaat uit het ‘Oude Testament’: “Wie zijn kind liefheeft, spaart de roede niet”. In de vorige eeuw werd dat als een wijze les gezien in de opvoedingspraktijk. Ouders, grootouders, onderwijzers, leraren, jeugdleiders: het was gewoon dat kinderen werden gestraft voor onwenselijk gedrag, en dat ook een ‘opvoedkundige tik’ door opvoeders geoorloofd was. Lijfstraffen hoorden bij een goede opvoeding. Dat gold ook voor onze grootouders en ouders. Mijn opa stond niet bekend als een lieve man. Zijn gedrag ten opzichte van zijn kinderen en zijn vrouw zou men tegenwoordig in de 21e eeuw kunnen typeren als ‘huiselijk geweld’. Nog onlangs was ik op een verjaardagsfeest van een 70-jarige uit de buurt waar ik woon. De verhalen van vroeger deden de ronde: als je van een onderwijzer straf had gekregen, dan moest je ervoor zorgen dat ze dat thuis niet te weten kwamen. Je liep het risico dat je dan van je vader een flinke ‘draai om je oren’ kreeg, met de boodschap dat je naar de meester moest luisteren.
Mijn oma was op grond van het toen geldende huwelijksrecht gehoorzaamheid verschuldigd aan haar man. De handelingsonbekwaamheid van vrouwen werd pas in 1956 opgeheven. Op een kaartavond bij tante Fien, waar oma toen woonde, hebben wij haar eens gevraagd waarom zij met haar man was getrouwd. Een huwelijk was voor haar vanzelfsprekend en ze koos een man die bij de spoorwegen werkte en dus een vast inkomen had en een pensioen. Dat had haar voorkeur boven een keuterboer op de Brabantse zandgronden wier oogsten en dus inkomsten niet zeker waren; de kunstmestrevolutie (1930-1950) in de landbouw moest toen nog plaatsvinden. Uiteindelijk zijn zij meer dan 50 jaren bij elkaar geweest.
Een bijzonderheid wil ik hier niet onbenoemd laten: een artikel in het Eindhovens Dagblad van 25 maart 2026 met de titel: “Ooit boemelde hier de rechtstreekse trein Eindhoven-Brussel; gaat dit stukje spoorgeschiedenis zich herhalen?” van de journalist Lucas van Houtert. Dit zogenaamd “Bels lijntje” werd in 1973 definitief buiten gebruik gesteld en in 1985 werden de spoorrails “uit hun roestige lijden verlost”. In dit artikel is een foto opgenomen van mijn overgrootvader Johannes Leijssen uit Waalre. Geboren op 14 oktober 1857 te Bocholt (België); overleden te Waalre op 17 januari 1934. Deze Johannes Leijssen is vanuit België in Nederland komen wonen om aan het ‘Bels lijntje’ als spoorwegarbeider te werken. Hij was in Waalre getrouwd met een Nederlandse vrouw (Anne-Marie van de Moosdijk). Drie opeenvolgende generaties mannen hebben ‘aan het spoor gewerkt’: mijn overgrootvader, mijn opa en mijn oom Sjang. Op de website van www.waalreserfgoed.nl staat ook een foto van Johannes Leijssen (roepnaam Jan of Sjang) met echtgenote en dochter Margarita (religieuze, non). Op deze website wordt hij gekwalificeerd als stationschef van station Aalst-Waalre. In het register van stationschefs komt zijn naam echter niet voor.
Op onderstaande foto hing hij als het ware aan de trein met zijn voeten op een houten treeplank. De oude stoomtramrijtuigen hadden nog geen gangpad in het midden van de wagon. Iedere coupé had een eigen buitendeur. Voor de conducteur was daarom deze treeplank gemonteerd aan de buitenzijde en over de gehele lengte van de trein. Hij hield zich vast aan de handgrepen bij de ramen van de wagon en blies op een zogenaamde vertrekhoorn; het conducteursfluitje kwam later pas.
© André Leijssen, juni 2026.
